Różne formy uzależnień – jak je rozpoznać i czym się różnią
Uzależnienia stanowią jedno z najpoważniejszych wyzwań zdrowotnych XXI wieku, wykraczających poza tradycyjne postrzeganie problemu nadużywania substancji. Współczesna psychologia i psychiatria wyróżniają zarówno klasyczne uzależnienia od substancji psychoaktywnych, jak i rosnącą grupę tzw. uzależnień behawioralnych. Różnorodność objawów, rozwój jednostki chorobowej oraz sposoby leczenia uzależnień różnią się w zależności od źródła nałogu. Świadomość tych podziałów oraz znajomość charakterystycznych symptomów może stanowić klucz do odpowiednio wczesnej diagnozy i skutecznego wsparcia.
Czym są uzależnienia i jakie występują ich rodzaje
Uzależnienie to przewlekłe zaburzenie psychiczne i fizyczne, które objawia się silnym pragnieniem zażycia jakiejś substancji lub wykonywania określonej czynności, pomimo negatywnych konsekwencji tego zachowania. Według klasyfikacji medycznych można je podzielić na dwie główne kategorie: uzależnienia od substancji psychoaktywnych i uzależnienia behawioralne. Należy przy tym zaznaczyć, że niezależnie od rodzaju, każde uzależnienie prowadzi do zaburzenia funkcjonowania jednostki w życiu osobistym, zawodowym i społecznym.
Do uzależnień od substancji zalicza się między innymi uzależnienie od alkoholu, nikotyny, leków przeciwbólowych, środków uspokajających oraz narkotyków. Z kolei uzależnienia behawioralne obejmują takie zjawiska jak uzależnienie od hazardu, zakupów, korzystania z internetu, pracy, seksu czy jedzenia. Każdy typ uzależnienia cechują inne mechanizmy rozwoju choroby, odmienna dynamika oraz specyficzne skutki fizyczne i psychiczne.
Objawy charakterystyczne dla poszczególnych form uzależnień
Objawy uzależnień mogą przyjmować zarówno formę psychologiczną, jak i fizjologiczną. W przypadku uzależnień od substancji psychoaktywnych typowe są zespół abstynencyjny, zwiększona tolerancja organizmu oraz utrata kontroli nad ilością przyjmowanej substancji. U osób nadużywających środków chemicznych często występuje również zmiana wyglądu zewnętrznego, osłabienie organizmu, zaburzenia snu oraz postępujące trudności w relacjach interpersonalnych.
Uzależnienia behawioralne mają z kolei podłoże emocjonalne i rozwijają się często w ukryciu, bez fizycznych objawów abstynencyjnych. Osoby cierpiące na tego typu uzależnienia często doświadczają przymusu wykonywania danej czynności, co prowadzi do utraty kontroli nad czasem, zaniedbywania obowiązków i wycofania społecznego. Uciążliwa jest również konieczność intensyfikacji zachowania, aby osiągnąć ten sam poziom zaspokojenia emocjonalnego.
Uzależnienia od substancji psychoaktywnych – w czym się różnią
Uzależnienia od substancji psychoaktywnych różnią się przede wszystkim rodzajem używanej substancji, siłą działania, szybkością wytwarzania zależności oraz skutkami dla organizmu. Uzależnienie od alkoholu charakteryzuje się stopniową utratą kontroli nad spożyciem napojów alkoholowych, co prowadzi do uszkodzeń wątroby, układu nerwowego i sercowo-naczyniowego. W przypadku narkotyków dochodzi do bezpośredniego wpływu na funkcjonowanie ośrodkowego układu nerwowego, co może skutkować stanami psychotycznymi, depresją, a nawet trwałymi zmianami neurologicznymi.
Nieco odmienny przebieg obserwuje się w przypadku uzależnienia od leków – często są one przepisywane w celach terapeutycznych, a zależność rozwija się nieświadomie. Uzależnienie lekowe prowadzi do błędnego koła zwiększania dawek oraz osłabienia efektu działania terapeutycznego. Wspólne dla wszystkich uzależnień substancjalnych są trudności w zaprzestaniu stosowania mimo występowania poważnych szkód zdrowotnych i społecznych.
Uzależnienia behawioralne – nowe wyzwania współczesności
Na przestrzeni ostatnich lat wzrosła liczba osób dotkniętych uzależnieniami behawioralnymi, które znajdują coraz większe odzwierciedlenie w statystykach oraz publikacjach naukowych. Jednym z najczęściej obserwowanych jest uzależnienie od internetu i mediów społecznościowych, przejawiające się kompulsywnym sprawdzaniem powiadomień, ciągłym przebywaniem online i brakiem kontroli nad czasem spędzanym w sieci. Skutkiem może być spłycenie relacji międzyludzkich, zaburzenia koncentracji oraz obniżenie nastroju.
Inne powszechnie występujące formy uzależnień behawioralnych to uzależnienie od pracy (pracoholizm), od zakupów (oniomania) oraz od gier komputerowych. Mechanizm działania tych zaburzeń opiera się na nagradzaniu poprzez dopaminę – neuroprzekaźnik odpowiedzialny za odczuwanie przyjemności. Mimo braku substancji chemicznej, zaburzenia te mają poważny wpływ na psychikę i jakość życia człowieka.
Jak diagnozować uzależnienia i kiedy szukać pomocy
Rozpoznanie uzależnienia powinno opierać się na dokładnej analizie zachowania jednostki, jej motywacji oraz skutków wynikających z danego zachowania lub zażywania substancji. Diagnozę stawia specjalista, zwykle psycholog lub psychiatra, na podstawie wywiadu klinicznego oraz kryteriów diagnostycznych zawartych m.in. w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób (ICD-11) lub DSM.
Pomocy należy szukać w momencie, gdy dana substancja lub zachowanie zaczyna dominować nad innymi aspektami życia – zawodowego, rodzinnego czy społecznego. Wczesne wykrycie fazy rozwoju uzależnienia zwiększa szansę na skuteczne leczenie i uniknięcie długofalowych konsekwencji psychofizycznych. Kluczowa jest tu również rola bliskich, którzy jako pierwsi mogą zauważyć niepokojące symptomy.
Metody leczenia i wsparcia dla osób uzależnionych
Leczenie uzależnień zależy od rodzaju i stopnia zaawansowania nałogu. W przypadku uzależnień od substancji psychoaktywnych leczenie często rozpoczyna się od detoksykacji, czyli oczyszczenia organizmu z toksyn, po którym następuje psychoterapia indywidualna lub grupowa. Terapie te mają na celu identyfikację przyczyn uzależnienia, naukę radzenia sobie z głodem oraz zmianę schematów myślowych.
W uzależnieniach behawioralnych główną metodą leczenia jest terapia poznawczo-behawioralna, która uczy kontroli impulsów i zastępowania destrukcyjnych zachowań zdrowszymi formami aktywności. W obu rodzajach uzależnień wskazane może być także uczestnictwo w grupach wsparcia, które zapewniają motywację, zrozumienie i ciągłą pomoc w utrzymaniu abstynencji. Leczenie to długotrwały proces, który wymaga konsekwencji i systematyczności.
Artykuł powstał przy współpracy z odnowa24h.pl.
Powyższe informacje należy traktować jedynie jako informacyjno – edukacyjne. Treści te i porady w nich zawarte nie mogą zastąpić bezpośredniego kontaktu ze specjalistami i nie powinny być uznawane za profesjonalną poradę.
Artykuł sponsorowany
